De kunst van werken met de natuur

Regen kent meer dan één seizoen

In Japanse wijngaarden hoort water bij de planning van elk seizoen. Het beeld van ‘regenachtig Japan’ verbergt echter cruciale verschillen tussen seizoenen en regio's. Het weeragentschap beschrijft voor de vroege zomer het Baiu-front: in grote delen van het land neemt neerslag toe, met Hokkaidō als expliciete uitzondering. In september spelen herfstregenfronten en tyfoons een rol. Dit zijn verschillende weersituaties die ook verschillende ontwikkelingsstadia van de druif kunnen raken.

Een concrete jaargang maakt die opeenvolging duidelijk. Voor Yamanashi Koshu 2021 beschrijft Château Mercian een lang regenseizoen, daarna gunstiger weer, vervolgens ruim een week regen in augustus en herstel in september. De oogst vond plaats in september en oktober. Dit is een bedrijfsverslag over die wijn en dat jaar, geen oogstkalender voor heel Japan.

Kijk praktisch niet alleen naar jaarneerslag, maar wanneer regen valt, hoe lang blad en druiven nat blijven en in welke rijpingsfase ze zijn. Regenseizoen is niet automatisch oogsttijd; het einde garandeert evenmin een mooie herfst.

Het eerste werk gebeurt onder de oppervlakte

Waterbeheer begint in de bodem. Op de helling van Tomi no Oka beschrijft Suntory open greppels in combinatie met ondergrondse drainage. Greppels voeren oppervlaktewater af; ingegraven geperforeerde buizen verzamelen infiltrerend water en leiden het uit het perceel. Sommige wijnstokken staan bovendien op verhoogde plantbedden. Het verslag noemt dit verschillende, in de praktijk beproefde antwoorden op vochtige groeiomstandigheden.

Ook de richting van sommige rijen is aangepast, zodat water met de helling kan afstromen. Dat helpt de waterafvoer, maar maakt het voortdurende op en neer lopen zwaarder voor medewerkers. Zo wordt een vaak onzichtbare kant van wijnbouw tastbaar: goed beheer weegt groeiplaats, terrein en arbeid af. Het voorbeeld betekent niet dat Japanse wijngaarden altijd in de vallijn moeten liggen. Het toont waarom ‘goed gedraineerd’ een concrete eigenschap van perceel en infrastructuur moet zijn.

Een dak van wijnstokken, een wand van bladeren

Bij de traditionele tana-geleiding spreidt de wijnstok zich uit over een horizontaal raamwerk. Het Japanse NRIB beschrijft deze brede vorm als gebruikelijk voor Koshu en verbindt de geschiktheid met de sterke groei van het ras. Pergola is dus een bewust ontworpen architectuur. De aanwezigheid ervan wijst niet op kwaliteitsgebrek en voorspelt evenmin de latere wijnprijs.

Rijgeleiding heet in Japan kakine; VSP duidt op het verticaal leiden van de scheuten binnen zo'n systeem. Fuji-san Winery documenteert Koshu onder de naam VSP, en Grace beschrijft eveneens Koshu aan een spaliersysteem. Deze voorbeelden laten zien dat het ras niet aan één vorm gebonden is. Een bedrijfsproef bewijst echter niet dat het resultaat overal toepasbaar is.

Een Nagano-rapport over onderzoek uit 2015 toont hoe belangrijk de precieze vorm is. Het aangepaste Smart-systeem benut horizontale raamwerken, korte snoei en scheuten die naar één kant worden geleid. Bij onderzochte Merlot in Shiojiri lagen suiker en schilpigmenten gemiddeld hoger dan bij de traditionele vrije vorm; totale arbeidstijd was vergelijkbaar. Een aanvullende bedrijfsstudie vond bij rijgeleiding tijdwinst en lagere hectareopbrengsten. Resultaten hangen af van locatie, beheer en jaar.

De zinvollere vraag is: welke geleiding past bij groeikracht, ras, terrein, arbeidskrachten en productiedoel? De passende vorm volgt uit die lokale omstandigheden.

Een klein afdakje verandert het microklimaat

Regenbescherming kent verschillende schalen. Kasa zijn kleine afdakjes boven afzonderlijke trossen; grotere folieconstructies overspannen een rij of de vruchtzone. Nagano onderzocht beide situaties: bij recht gerangschikte vruchtzones kan een doorlopende tunnel worden gebruikt. Bij verspreide trossen aan een pergola noemt het proefstation losse schermpjes om schade door de onderzochte rijpingsrot te beperken.

Het biologische verband is preciezer dan ‘regen bederft druiven’: de onderzochte ziekte banpu-byō wordt door met regendruppels verspreide sporen overgedragen. Vroege afdekking, liefst vóór de bloei, werkte gunstig bij de geteste tunnels. Later gemonteerde afdakjes verminderden directe bevochtiging, maar lieten vóór plaatsing een infectieperiode open. De conclusie betreft deze ziekte en systemen, niet alle ziekteverwekkers.

Tomi no Oka gebruikt zowel grotere tunnels als kleine afdakjes boven de druiven. Het huis benoemt de beperkingen: harde wind en schuin invallende regen kunnen de bescherming verminderen; op windgevoelige percelen kiest men kleinere constructies. Zichtbaar folie vertelt dus over aanpassing en inspanning. Het biedt geen volledige weersbescherming en zegt op zichzelf niets over de latere wijnkwaliteit.

De balans tussen blad en vrucht

Een open gewas ontstaat door veel kleine keuzes. De teeltgids van Hokkaidō adviseert bij het wegnemen van scheuten rekening te houden met groeikracht en vorstrisico, in plaats van alle overtollige scheuten ineens te verwijderen. Ordelijk aanbinden verbetert de belichting en beperkt windbreuk. Trosdunning voorkomt overbelasting, die fruitrijping, houtrijping en reserveopbouw kan schaden.

Bladverwijdering wordt even genuanceerd beschreven. Meer lucht en betere bereikbaarheid van de troszone zijn gewenst, te sterke blootstelling niet. De gids waarschuwt voor zonnebrand en te weinig overblijvend blad. Omvang en timing hangen onder meer af van ras, rijrichting en weer. Zo wordt ‘opbrengstbeperking’ een preciezere taak: de belasting van elke wijnstok afstemmen op groei en seizoen.

Cijfers uit een regionale gids zijn hulpmiddelen voor die teelt. Eén doelopbrengst voor heel Japan negeert ras, geleiding en standplaats. Beoordelen vraagt daarom ook hoe het bedrijf zijn doelen in dat jaar bereikte.

Wanneer de winter deel wordt van de wijngaard

Hokkaidō kent niet alleen andere zomer-, maar ook andere winteropgaven. In het westen beschrijft Hokkaidō Wine Urausu als sneeuwrijk. Het oostelijke Tokachi heeft daarentegen relatief weinig wintersneeuw. De regionale overheid legt uit waarom bescherming onder sneeuw daar voor gevoelige wijnstokken niet betrouwbaar beschikbaar is. ‘Hokkaidō’ alleen beschrijft het overwinteringsrisico dus onvoldoende.

In Ikeda worden wijnstokken zoals Kiyomi voor de winter met aarde bedekt; in het voorjaar moet die weer weg. Het lokale druiven- en wijnonderzoeksinstituut beschrijft dit extra werk als bescherming tegen kou en uitdroging. De wens dit werk te vermijden stimuleerde het kweken van koudebestendige kruisingen met inheemse wilde druiven. Yamasachi is daaruit voortgekomen.

Ook voor internationale rassen namen de mogelijkheden toe. Een NARO-studie uit 2017 verbond succesvolle Pinot Noir-teelt in Yoichi en Sorachi met langdurige opwarming en een klimaatverschuiving rond 1998. Het is een ruimtelijk en tijdelijk afgebakende bevinding. Ze betekent niet dat elke locatie op Hokkaidō even geschikt is, of dat winterbescherming en zorgvuldige rassenkeuze overbodig zijn.

Het oogstmoment is een keuze

Het oogstmoment is niet uit de landsnaam af te leiden. Voor Yamanashi Koshu 2020 noemt Château Mercian begin september tot begin oktober; voor 2021 september tot oktober. Zelfs binnen dezelfde wijnlijn veranderen de beschreven processen. Dit zijn gegevens over de betreffende partij of wijnlijn, geen algemeen geldende rijpingsgrenzen voor het druivenras.

NARO combineert in zijn teeltondersteuningssysteem weergegevens uit de wijngaard met ontwikkelingswaarnemingen en mostanalyses. Daaruit volgen prognoses die beslissingen over beheer en oogst ondersteunen. De aanpak is veelzeggend: waarnemen, meten en weer horen bij elkaar. Geen enkel getal vervangt de kennis van een perceel.

Lees een technische fiche in samenhang: herkomst van de druiven, jaargang, oogstperiode, rijping en beoogde stijl. Een vroege of late oogst krijgt pas betekenis in die context.